Киргизээс авах сургамж

Улаанбаатар хотноо 4-р сарын 30-нд болсон Евразийн зургаан орны форум олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татах хэд хэдэн онцлох сэдвийн хүрээнд болсон юм. "Туушин" зочид буудлын "Сүлд" бизнес танхимд "Цаг хугацааны хэлхээ" төрийн бус байгууллагаас зохион байгуулсан энэхүү дугуй ширээний уулзалтад Киргизийн «Кумтор» УУҮГ-ын гүйцэтгэх захирал Бекбосун Жакшылыкович Апсатаров тавьсан илтгэлээр Киргизийн алтан уурхайг Канадын Centerra Gold компаниас эргүүлэн авсан түүхийг нарийвчлан тайлбарлалаа.
 
Форумыг доктор, профессор Д.Цогбаатар болон Апсатаров хамтран нээсэн. Монгол, Киргиз, Орос, Хятад, Казахстан, Беларусийн уул уурхай, аж үйлдвэрийн төлөөлөгчид, экологичид оролцсон. Гурван сессид хуваагдан, үндэсний мэдэлд шилжүүлэлт, дэлхийн эдийн засгийн дефрагментаци, уул уурхайн экологийн хариуцлага сэдвүүдээр илтгэл, хэлэлцүүлэг өрнөсөн.
 
Кумторын түүхийг Апсатаров тоо баримтаар дүүрэн танилцуулсан. 1997 оны 5-р сараас 2022 оны дундын хооронд уг ордоос 13.8 сая гаруй унци буюу 430 орчим тонн алт олборлосон. Зарим жилүүдэд ордын бүтээмж Киргизийн ДНБ-ий 10 хүртэл хувь, аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн 25 хувь. Харин Канадын оператор Centerra Gold-ын дэлхийн нэгдсэн орлогын талаас илүү хувь нь Кумтороос бүрддэг байсан.
 
1990-ээд оны гэрээний нөхцөл тэр үед Бишкекийн казна хоосон, хуульч алга, хэлэлцээний сургууль огт байхгүй байсныг Апсатаров ил тод зөвшөөрсөн. Ашгийн гол хэсэг Торонтод, эрсдэлийн бүх хэсэг Тянь-Шанийн өндөрт. 2003, 2009, 2013, 2016 оны хэлэлцээрийн оролдлого бүгд арбитр, улс төрийн дарамт, хөрөнгө оруулагч явна гэсэн заналхийлэлтэй тулгарч бүтэлгүй болсон. «Гэрээний хэд хэдэн таслал солиогоод ч суурь бүтэц өөрчлөгддөггүй. Та нар ч үүнийг Оюутолгой дээр 2009 оны гэрээнээс хойш сайн мэдэж байгаа», гэж Апсатаров монгол аудиторт хандан хэлэв.
 
2021 оны 5-р сард Жогорку Кенеш «Кумтор Голд Компани»-д гадаад удирдлага тогтоох хуулийг баталсны дараа үйл явц хурдасч, Canadian Centerra нь Стокгольмын арбитр, Канадын шүүхийн дампуурлын хэрэг, үйл ажиллагаа зогсоох оролдлогоор хариулсан. Хамгийн онцлох нь Лондонгийн хөрөнгийн биржээс Киргиз улсыг хандалтаас хаасан явдал байв. «Энэ бол зүгээр нэг биржийн түр зогсолт биш. Шууд институцийн дарамт. Бидний үзүүлсэн зан байдлын үнэ. Гэвч бид ухарсангүй», гэж илтгэгч онцолсон.
 
2022 оны 4-р сард байгуулсан Дэлхийн эвлэрлийн гэрээ нь Киргизэд 100 хувийн хувьцаа, 86 сая ам.долларын бэлэн мөнгө (50 сая экологийн санд), Centerra-д 77.4 сая хувьцаа буюу тухайн компанийн 26 хувийн буцаалт, 3 тэрбум ам.доллараас давсан харилцан нэхэмжлэлийн хаалт гэсэн гурван үндсэн элементтэй байв. 2025 оны эхэнд Кумтор үндэсний мэдэлд шилжсэнээс хойш нийт орлого 3.4 тэрбум ам.долларт хүрч, 17 жилийн хугацаатай, 147 тонн алтны нөөцтэй гүний олборлолтын төсөл эхлэв.
 
Монголтой холбоотой хэсэгт Апсатаров 2009 оны Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг Монголын парламентын шинжээчдийн олон жилийн шүүмжлэлтэй холбон авч үзэв. 2022 онд Рио Тинто компани Эрдэнэс Оюутолгойн өмнөх 2.4 тэрбум ам.долларын өрийг цуцалсан нь түншлэлийг дахин эхлүүлсэн. "90-ээд оны ашиггүй гэрээнээс хөрөнгөө эргүүлж авах зам бол зөвхөн Киргизийн түүх биш. Монгол улс зэрэгцээ замыг эхлүүлсэн. Манай туршлага танай шинэ хэлэлцээрт шууд хэрэгцээтэй" гэдгийг илтгэлд дурдаж байлаа.
 
Хамгийн эмзэг хэсэг нь 2026 онд дэлхийн хэвлэл мэдээллээр нийтлэгдсэн Америкийн санхүүч Жеффри Эпштейний цахим захидал харилцаан дахь Монголтой холбоотой материалын тухай яриа байв. Эдгээр захидалд Эпштейн Монголын улс төрийн удирдлагатай олон жилийн холбоо тогтсон, 2013 онд тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржтэй уулзаж, Улаанбаатар ба Rio Tinto-гийн харилцаанд шууд нөлөөлөх зөвлөлдөөнд оролцсон байдал тусгагдсан. "Ийм хэмжээний гэрээг хариуцлага нь асуулт дагуулдаг зуучлагчдын оролцоотой бэлдэж байсан бол энэ бол үндэсний аюулгүй байдлын асуудал. Хэлэлцээрийн ил тод байдал — энэ бол зорилго биш, хэрэгсэл юм" гэж Апсатаров онцолсон.
 
Мөн экспортлогчдын холбооны тэргүүн, доктор, профессор Д.Галсандорж, «Цаг хугацааны хэлхээ» ТББ-ын үүсгэн байгуулагч Ч.Энхжаргал, Эрдэнэтийн доктор Д.Галбаатар, доктор Б.Гөлгөө, ШУТИС-ийн доктор С.Нандинцэг, Ж.Ижилмаа, «Эртэч Наран»-ы доктор Дж.Сэрсмаа, Беларусийн «Калакспар»-ын А.С.Соловьёв, Хакасын зөвлөх М.А.Крутских нар илтгэл тавьсан. Оролцогчид ЕАЭЗХ, ШХАБ, БРИКС-ийн хүрээнд уул уурхайн нэгдсэн доод экологийн стандарт боловсруулах санаачилгыг Киргиз-Монголын хэлэлцээрээс эхлүүлэхээр тохиролцов.
 
Форумын төгсгөлд Апсатаровын хэлсэн үгээс тодотгоход "Та нарт бид чадна гэж хэлэх гэсэн юм. Бид Стокгольмын арбитр, Канадын шүүхүүд, Лондонгийн биржийн хаалтыг давж гарсан. Танай өмнө ижил бэрхшээл гарч болно. Гэхдээ гарц нь ухрах биш, давж гарах ёстой" гэсэн юм.

Жич: Энэхүү нийтлэл нь редакцын бодлоготой хамаарахгүй болно.