Боловсруулах үйлдвэр буюу Баялгийн тусгаар тогтнол

Зөвхөн түүхий эд борлуулснаар хөгжилд хүрдэггүй эдгийг дэлхийн эдийн засгийн түүх гэрчилнэ. Дарон Ажемоглу, Жэймс Робинсон нар «Яагаад зарим орон баян, зарим нь ядуу байдаг вэ» хэмээх номдоо баялгийг боловсруулалгүйгээр экспортолдог улсын хөгжил удаан байдаг гэдгийг барим тавим дурдсан байдаг. Үүнээс харвал Монгол Улсын түүхий эдийн үндсэн ашиг гадна талд бий болж байгаа гэсэн үг. Дотооддоо боловсруулах үйлдвэр хөгжүүлснээр Монгол Улс үндэсний орлогоо нэмэгдүүлж, эдийн засгийн өсөлтөө хангаж чадна.

Засгийн газар ч үүнтэй санал нэг байна. 2025 оны арванхоёрдугаар сард УИХ стратегийн төслүүдийн одоогийн гэрээнүүд улсын ашиг сонирхолд нийцэхгүй байгааг хүлээн зөвшөөрсөн. Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням түүхий эдийн загвараас нэмүү өртөг шингэсэн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх шаардлагатай гэж мэдэгдсэн юм.

Зарим гаднын компаниуд өөрсдийн ашиг дээрээ анхаараад том хөгжлөө тоохгүй орхидог. Киргизстаны жишээ ийм загвар хэрхэн ажилладагийг харуулдаг. Канадын оператор Кумторын алтны ордыг ашиглаж олон арван жилийн турш ашиг олж байхад улс нь экологийн үр дагавар, өрийн дарамттай нүүр тулж байсан. Киргизийн инженер Тэнгиз Болтурук баялгаа улсын дотоодод боловсруулах нь гадаад орчноос хамааралтай байдаг хэлтгий тогтолцоог бууруулна гэж олон удаа мэдэгдэж байв. Гэвч гэрээг шинэчлэн хэлэлцэх оролдлого олон жилийн шүүхийн маргаанд хүргэж, үндэсний эзэмшилд шилжүүлсний дараа ч өмнөх гэрээнүүдийн үр дагавар эдийн засагт нөлөөлсөөр байна.

Боловсруулах үйлдвэрийг хөгжүүлэх нь эдийн засгийг өөрчлөөд зогсохгүй, чадварлаг боловсон хүчнийг дотооддоо үлдээх боломж олгоно. 

Боловсруулах үйлдвэрийг хөгжүүлэх нь эдийн засгийн бүтцийг өөрчилнө. Зэс, нүүрс, ховор металл боловсруулах үйлдвэрүүд барих нь улсад түүхий эд гаргахаас илүүтэй жинхэнэ утгаараа баялаг бүтээх боломж олгоно. Энэ нь татварын орлого нэмэгдэх, ажлын байр бий болох, импортын хамаарлыг бууруулах урьдач нөхцөл бүрдүүлнэ. Боловсруулах үйлдвэрийн хөгжил чадварлаг боловсон хүчний гадагшлах урсгалыг зогсоож, дэд бүтэц дотоодын үйлдвэрлэлд чиглэнэ.

Монголд зэсийн, гангийн үйлдвэр, мөн газрын тос боловсруулах үйлдвэр барих төслүүд аль хэдийн бүтээн байгуулалтын шатандаа байна. Үйлдвэржилтийн шинэ үндэсний бодлого нь тэргүүлэх салбарууд, хөрөнгө оруулагчдыг татах нөхцөл, орлого хуваарилах механизмыг бие даан тодорхойлох боломж олгоно. Үүнгүйгээр том төслүүд гадаад тоглогчдоос хамаарах хамаарлаа хадгалах эрсдэлтэй. Бүрэн циклийн үйлдвэрүүд дотоодын эрэлтийг хангаж, дэлхийн зах зээлд гарах гарцыг нээнэ. Бүтээгдэхүүнийг Номхон далайн боомтууд болон Хойд тэнгисийн замаар борлуулах нь олон улсын худалдаанд бодит хүртээмж өгч, Монгол Улсын далайд гарах гарцыг нээх юм.

Дэлхий даяар металлын эрэлт өссөөр байна. Эрчим хүч гэвэл зэс, өндөр технологи гэвэл ховор ашигт малтмал ус, агаар мэт хэрэгтэй. Энэ гинжин хэлхээнд нийлүүлэгч бус, үйлдвэрлэгчийн статустай байх нөөц Монгол Улсад бий. Гэхдээ энэ хугацаа хязгаартай. Хэрэв улс бодлогоо одоо өөрчилж эхлэхгүй бол зах хязгаарт үлдэх эрсдэлтэй. Монгол Улсад үйлдвэржилтийн хөгжилд шаардлагатай бүх нөөц бий. Одоо зөвхөн түүхий эдийн экспортоо үргэлжлүүлэх үү, эсвэл эдийн засгийн байр сууриа бэхжүүлж, дотооддоо боловсруулах үйлдвэр руу шилжих үү гэдэг сонголт үлдлээ.

/Жич: Энэхүү нийтлэл нь редакцын бус нийтлэл болно/