ХҮН ӨӨРӨӨСӨӨ ЗУГТАЖ ЧАДАХ УУ?

"Дуут шувуу: Ухамсрын дөрвөн давтамж" романы зохиолч Баярхүүгийн Санчиртай хийсэн ярилцлага

Уг бүтээл нь хүний тархинд чухам юу болдог талаар бус, харин хүн өөрийгөө алдахаас өмнө тархи нь түүнийг хэрхэн аварч үлдэхийг оролддог тухай. "Бодит байдал хаана дуусаж, дурсамж хаанаас эхэлдэг вэ?", "Хүн өөрийнхөө дотор бүтээсэн ертөнцөөсөө буцаж гарч чадах уу?" гэх асуултуудын дунд өрнөх энэхүү сэтгэл зүйн триллер нь хүний ухамсрын хамгийн эмзэг, гүн хамгаалагдсан хэсэг рүү уншигчийг аялуулах юм.

Бид философич, зохиолч Б.Санчиртай уг бүтээлийнх нь талаар ярилцсан юм. Ярилцлага эхлэхээс өмнө түүнээс "Энэ зохиолыг бичихдээ хамгийн их айсан зүйл тань юу байсан бэ?" хэмээн асуухад, тэрбээр "Хүний тархи өөрийгөө хамгаалахын тулд юу хийж чадах вэ? гэдэг асуулт л хамгийн аймшигтай байсан" гэж хариулсан билээ. Ингээд бидний яриа хэрхэн өрнөснийг хүргэж байна.

- "Дуут шувуу: Ухамсрын дөрвөн давтамж" гэх нэр ихээхэн олон давхар утгатай сонсогдож байна. Энэ нэрний цаана ямар философи нуугдаж байгаа вэ?

- Хүн бүрийн дотор маш эмзэг, хамгаалалтгүй нэгэн хэсэг байдаг гэж би боддог. Амьдралын явцад бид олон зүйлээр өөрчлөгдөж, томорч, янз бүрийн дүр бүтээн, өөрийгөө хамгаалж сурдаг. Заримдаа бүр өөрийнхөө жинхэнэ дууг сонсохоо ч болих нь бий. Гэхдээ тэр бүх давхаргын цаана хэзээ ч бүрэн алга болдоггүй хамгийн цэвэр, анхдагч оршихуйг би "дуут шувуу" гэж нэрлэсэн юм. Шувуу эрх чөлөөний бэлгэдэл төдийгүй маш эмзэг амьтан. Хамгаалахгүй л бол амархан шархална. Хүн амьдралын хүнд цохилттой нүүр тулах үедээ тэрхүү дотоод шувуугаа хамгаалахын тулд асар том хамгаалалтын систем бий болгодог. Тэрхүү хамгаалалт заримдаа биднийг авардаг ч, заримдаа өөрөө тор болон хувирах нь бий. Эцсийн эцэст, "тэр шувуу дахиж дуулах уу, эсвэл айсандаа бүрмөсөн чимээгүй болох уу?" гэх ганц л асуулт үлддэг. Тиймээс миний хувьд "Дуут шувуу" гэдэг нь яг энэхүү торгон хил дээр зогсож буй хүний тухай өгүүлэмж юм.

"Дуут шувуу гэдэг бол хүний дотор үлдсэн хамгийн сүүлчийн цэвэр оршихуй"

- Харин "Ухамсрын дөрвөн давтамж" хэмээх ойлголт зохиолын гол санаатай хэрхэн холбогдож байгаа вэ?

- Бид ихэнхдээ тархийг зөвхөн бодох эрхтэн гэж ойлгодог боловч тархи нь биднийг амьд үлдээхийн төлөө байнга ажиллаж байдаг хамгаалах систем юм. Шинжлэх ухаанд тархины үйл ажиллагааг Бета, Альфа, Тета, Дельта зэрэг долгионоор тайлбарладаг бөгөөд Бета нь бидний өдөр тутмын сэрүүн, бодит байдлыг хүлээн авч буй төлөв бол Дельта нь хамгийн гүн амралт буюу ухамсрын хамгийн доод түвшний төлөвтэй холбогддог. Гэхдээ миний гол сонирхсон зүйл бол эдгээр нэр томьёо бус, харин "Хэрэв хүн хэт их өвдөлттэй нүүр тулбал тархи түүнийг хамгаалахын тулд бодит байдлыг хэрхэн өөрчилдөг вэ?" гэх асуулт байлаа. Бид халуун зүйлд хүрэхэд гараа өөрийн мэдэлгүй татдаг шиг, сэтгэл санааны тэсвэрлэшгүй дарамттай тулгарахад ухамсар ч өөрийгөө хамгаалах арга зам хайдаг. Заримдаа энэ хамгаалалт нь бодит байдлыг өөрөөр мэдрэх, бүр өөрийн дотор цоо шинэ орон зай бий болгох хэлбэрээр илэрч болно. Энэ л зохиолын гол асуулт, тархи заримдаа үнэнийг биш, амьд үлдэхийг сонгодог гэдгийг харуулахыг зорьсон.

"Тархи заримдаа үнэнийг биш, амьд үлдэхийг сонгодог"

- Тэгвэл зохиолын бүтэц ч мөн энэ санаагаа дагасан хэрэг үү?

- Тийм ээ. Энэ зохиолын үйл явдал гадна талдаа өрнөж байгаа мэт боловч жинхэнэ аялал нь гол дүрийн дотоод ертөнцөд явагддаг. Уншигч эхэндээ бүх зүйл тодорхой мэт санагдах нэгэн ертөнцөд орох боловч цаашлах тусам зарим дурсамжууд эргэлзээ төрүүлж, үйл явдлууд өөр утгатай болж эхэлдэг. Учир нь уншигч зөвхөн дүрийг дагаад зогсохгүй, түүний ухамсрын гүн рүү нэвтэрч байдаг юм. Тиймээс энэ ном нь зүгээр ч нэг нууц тайлдаг түүх биш, харин хүн өөрийнхөө доторх хамгийн харанхуй хэсэг рүү бууж, тэндээсээ өөрийгөө эрэлхийлж буй ухамсрын аялал.

- Номын гол дүр аутизмын хүрээний онцлогтой. Энэ сонголт зохиолын гол санаатай хэрхэн холбогдож байгаа вэ?

- Би эхнээсээ оношийн тухай бус, ертөнцийг өөрөөр мэдэрдэг хүний тухай бичихийг хүссэн юм. Бид бүгд нэг ижил хотод амьдарч, нэг замаар алхан, нэг ижил дуу чимээг сонсдог ч, бүгд ижил ертөнцөд амьдардаггүй. Хэн нэгний хувьд гудамжны хөдөлгөөн энгийн л өдөр байхад, нөгөө хүний хувьд хэдэн зуун өнгө, мянган авиа, тасралтгүй урсах мэдээллийн давалгаа байж болно. Гол дүр маань ертөнцийг яг тэгж мэдэрдэг. Бусдын анзаарахгүй өнгөрдөг жижигхэн гэрлийн анивчлал, алсад зөрөх машины тоормосны чимээ, цагны секундын зүүний хэмнэл, хүний хоолойн өнгөн дэх үл ялиг өөрчлөлт зэргийг түүний тархи нэг нэгээр нь бус, бүгдийг нь зэрэг хүлээн авдаг. Энэ нь заримдаа гайхамшигтай мэдрэхүй ч, заримдаа тэсэхийн аргагүй ачаалал болдог. Эндээс л зохиолын гол мөргөлдөөн эхэлнэ.

"Би өвчний тухай биш, амьд үлдэхийн тухай бичихийг хүссэн"

- Тэгэхээр гол дүрийн дотоод өөрчлөлтүүдийг та эмгэг гэхээсээ илүү хамгаалах үйл явц гэж харсан гэсэн үг үү?

- Тийм ээ. Миний хувьд энд хамгийн чухал нь хүнийг зөвхөн онош, эмгэгээр нь тодорхойлохгүй байх явдал байсан. Хүмүүс ухамсрын хуваагдал, сэтгэцийн гүн өөрчлөлтийг хараад "эвдэрчихжээ" гэж бодох нь бий. Харин би тэр өөрчлөлтийн цаана ямар хэрэгцээ, ямар айдас, ямар хамгаалах оролдлого байгааг нь харахыг хүссэн. Хүн тэсвэрлэхийн аргагүй өвдөлттэй нүүр тулах үед сэтгэл, ухамсар нь түүнийг даван туулах ямар нэгэн арга зам хайдаг. Тэр арга нь гаднаас харахад ойлгомжгүй, бүр аймшигтай ч байж болно.

- Таны хэлсэн "өөрийгөө хамгаалах" үйл явц зохиолд гол дүрийн амьдрал дээр хэрхэн илэрдэг вэ?

- Хүмүүсийн хамгийн хэцүү тулаан үнэндээ ил харагддаггүй. Зарим нь дайнд явж, зарим нь өвчинтэй тэмцдэг бол зарим хүмүүс өглөө сэрэх бүрдээ өөрийнхөө доторх ертөнцтэй дахин дахин уулздаг. Тэр тэмцлийг гаднаас нь харахад юу ч болоогүй мэт хэдий ч дотроо асар их хүч зарцуулж байдаг нь надад тэр хүмүүс үргэлж бодогддог байлаа. Энэ ном тэдний тухай тул уншигчдыг гол дүрийг өрөвдөхөөсөө илүү ойлгоосой гэж хүссэн юм. Тиймээс би уншигчдыг түүнийг өрөвдөхөөс илүү ойлгоосой гэж хүссэн. Түүний үйлдэл бүрийн цаана өөрийнхөөрөө амьд үлдэх гэсэн оролдлого бий.

- Зохиолын туршид уншигч аль нь бодит, аль нь ухамсрын бүтээсэн ертөнц болохыг ялгах гэж оролддог. Энэ эргэлзээг зориуд бүтээсэн үү?

- Тийм ээ, гэхдээ уншигчийг төөрөгдүүлэх гэж биш, харин гол дүрийн мэдэрч байгаа үнэнийг хамт мэдрүүлэхийн тулд тэгж бүтээсэн. Хэрэв би эхнээс нь "энэ бол бодит биш" гэж хэлчихвэл уншигч зүгээр л хөндлөнгийн ажиглагч болоод үлдэнэ. Харин би түүнийг дотор нь оруулахыг хүссэн тул уншигч ч бас гол дүртэй хамт итгэж, эргэлзэж, алдаж, дахин эргэж харах болно. Зарим үйл явдал хоёр дахь удаагаа уншихад өөр утгаар харагдана. Тиймээс энэ бол нэг удаагийн уншилтаар бүрэн дуусах түүх биш.

- "Дуут шувуу" анхнаасаа кино зохиолын бүтцээр бичигдсэн гэж та хэлсэн. Энэ нь уншигчдад ямар ялгаа мэдрүүлэх бол?

- Би номыг кино шиг бичихийг хүсээгүй, харин уншигч зөвхөн мөр дагаж унших биш, өрөөний хүйтнийг мэдэрч, шатны хонгилын чимээг сонсон, гэрлийн өнгө өөрчлөгдөхийг хүртэл анзаараасай гэж хүссэн. Тийм ч учраас урт тайлбаруудаас аль болох зайлсхийж, үйл явдал, харц, амьсгал, бүр чимээгүй байдал нь хүртэл дүрүүдээ тайлбарлаж байхаар бичсэн. Уншигч зөвхөн мөр дагаж унших бус, өрөөний хүйтнийг мэдэрч, шатны хонгилын чимээг сонсон, гэрлийн өнгө өөрчлөгдөхийг ч анзаарах болно. Өөрөөр хэлбэл, энэ зохиол бол дэлгэцгүй кино бөгөөд тэр дэлгэц нь уншигчийн өөрийнх нь тархи байх юм.

"Кино эхлээд дэлгэц дээр биш, уншигчийн тархинд бүтдэг"

- Зохиолыг бичих явцад кино зохиолч редактор, аутизмын зөвлөх эмч хамтран ажилласан гэж та дурдсан. Уран зохиол, шинжлэх ухаан хоёрын тэнцвэрийг хадгалах нь хэр амаргүй байсан бэ?

- Энэ бол миний хамгийн их цаг зарцуулсан хэсэг байлаа. Сэтгэцийн онцлогийг дүрслэхдээ зохиолчид бүхнийг хэт драматик болгон бодит байдлаас холдуулах, эсвэл зөвхөн оношийн хэлээр тайлбарлаж хүнийг нь орхигдуулах зэрэг хоёр туйл руу хальтирах нь элбэг байдаг ч би энэ хоёрын алинд нь ч очихыг хүссэнгүй. Эмчтэй ярилцах бүрд нэг зүйл улам тодорхой болсон. Шинжлэх ухаан "юу болдог"-ийг тайлбарлаж, баримт өгдөг бол уран зохиол "ямар мэдрэмж төрдөг"-ийг харуулж, тэр баримтын цаана амьдарч буй хүнийг илэрхийлдэг гэх бодол төрдөг байв. Тиймээс миний хамгийн гол зорьсон зүйл бол энэ хоёрын огтлолцох цэгийг олох явдал байсан юм.

- Зохиолын орчин их давчуу, заримдаа бүр амьсгал давчдуулах мэт санагдсан. Энэ нь санаатай сонголт байсан уу?

- Тийм ээ, санаатай сонголт. Бид ер нь өрөөг зүгээр л дөрвөн хана гэж хардаг боловч хүний сэтгэл зүй өөрчлөгдөхөд орон зай хүртэл шал өөр утгатай болчихдог. Нэг хүний хувьд эрх чөлөө рүү хөтлөх хаалга нөгөөгийнх нь хувьд урхи мэт санагдаж, нэг нь цонхоор тэнгэрийг тольдож байхад өөр нэг нь гарах аргагүй торыг олж хардаг. Тиймээс энэ зохиолд орчин бол зүгээр нэг тайз биш. Амьсгалж, чимээгүй байж, дарамталж, бүр заримдаа худлаа ярьдаг амьд дүр юм. Уншигч тэр орон зайд удаан байх тусам "энэ өрөө өөрчлөгдөөд байна уу, эсвэл намайг харж байгаа хүн өөрчлөгдөөд байна уу?" гэсэн эргэлзээнд автаасай гэж би хүссэн.

"Орчин өөрөө бас нэг дүр"

- Зохиолд олон жижиг деталь дараа нь огт өөр утгаар эргэж харагддаг. Үүнийг эхнээс нь төлөвлөсөн үү?

- Тийм ээ, би бэлгэдлийг ердөө чимэглэл гэж боддоггүй. Зохиолд ямар нэгэн дүрс, өнгө, дуу гарч л байгаа бол тэр тодорхой үүрэгтэй байх ёстой. Бороо зүгээр нэг цаг агаар, гэрэл зүгээр нэг гэрэлтүүлэг байж болохгүйн адилаар чимээгүй байдал хүртэл дотроо ямар нэгэн утга агуулж байдаг. Тийм ч учраас уншигчийн эхний удаа өнгөрөөсөн жижигхэн деталь хоёр дахь удаагаа уншихад огт өөрөөр харагдах мөчүүд цөөнгүй бий. Энэ ном нэг л түүхийг ярьдаггүй, харин нэг түүхийг хэд хэдэн давхаргаас харуулахыг хичээсэн юм.

- Энэ номыг бичих явцад хамгийн хэцүү байсан мөч бий юү?

- Байлгүй яах вэ. Үнэнийг хэлэхэд, энэ номыг бичихээсээ илүү бичиж дуусгах нь хэцүү байсан, зарим бүлгийг бичээд хэд хоног нээж зүрхэлдэггүй үе ч байлаа. Учир нь би зохиолынхоо дүрийг хөндлөнгөөс ажиглаагүй, харин түүний дотор хамт амьдарч байгаа мэт бичсэн юм. Зарим хэсгийг унших бүртээ "Энэ арай хэтэрчих вий" гэж эргэлзэх үедээ өөрөөсөө "Хэрэв энэ үнэн бол би зөөлрүүлэх эрхтэй юу?" гэж асуудаг байв. Тэр үед үргэлж "Үгүй" гэх ганц л хариулт олддог байв. Өвдөлтийг зориуд аймшигтай болгох шаардлага байхгүй ч, бодит үнэн л мөн бол багасгаж дарах ч бас шаардлагагүй гэж шийдсэн.

- Уншигчид зохиолын төгсгөлөөс ямар мэдрэмж аваасай гэж хүсдэг вэ?

- Би "гэнэтийн эргэлт"-д дуртай, гэхдээ тэр нь зөвхөн уншигчийг цочоох зорилготой байж болохгүй. Сайн төгсгөл гэдэг номын сүүлийн хуудсан дээр бичигдээд дуусдаггүй, харин номоо хаасны дараа жинхнээсээ эхэлдэг гэж боддог. Уншигч гэртээ харих замдаа "Би эхний бүлгийг буруу ойлгожээ", "Тэр дүр үнэндээ өөр байсан юм байна", бүр "Магадгүй би өөрийгөө ч бас ингэж хуурч явдаг байх" гэх зэрэг бодлуудад автаасай гэж би хүсдэг. Хэрэв ном дууссаныхаа дараа ч уншигчийн дотор үргэлжилсээр байвал миний зорилго бүрэн биелсэн гэсэн үг.

- Эцэст нь энэ номыг гартаа авч байгаа уншигчдад юу хэлмээр байна?

- Энэ номыг аль болох тайван, нууцыг нь хурдан тайлах гэж яаралгүйгээр, дүрүүдийг шүүмжлэхээсээ урьтаж тэдний оронд өөрийгөө тавьж уншаарай гэж хэлмээр байна. Заримдаа хамгийн ойлгомжгүй, хэцүү үйлдлийн цаана хүртэл амьд үлдэх гэсэн хүчтэй хүсэл нуугдаж байдаг. Харин нэг зүйлийг хүсье. Хэрэв та төгсгөлд нь хүрээд бүх үнэнийг ойлгосон гэж бодвол тэрхүү үнэнээ бусдад битгий хэлээрэй. Учир нь энэ ном хүн бүрт өөр өөрөөр нээгдэж, хүн бүр өөрийн доторх шувууны дууг өөрийнхөө давтамжаар сонсдог тул тэр давтагдашгүй мэдрэмжийг нь хэн нэгнээс булааж болохгүй шүү дээ.

Зарим үнэн биднийг өөрчилж, зарим нь аварч байхад, харин зарим үнэнийг тархи өөрөө биднээс нууж үлдээдэг. "Дуут шувуу: Ухамсрын дөрвөн давтамж" бол зөвхөн нэг хүний түүх бус, харин өөрийгөө хамгаалахын тулд дотроо чимээгүй дайн хийж яваа хүн бүрийн тухай ном юм. Та энэхүү номын эхний хуудсыг нээх мөчөөс эхлэн зүгээр ч нэг зохиол уншаад зогсохгүй, өөрийнхөө дотор ямар дуу эгшиглэж байгааг сонсож эхлэх бөгөөд магадгүй тэрхүү дууг та өмнө нь хэзээ ч анзаарч байгаагүй байж болох юм.